Որտե՞ղ է եղանակը «խելագարվում»․ կլիմայական անոմալիաներով աչքի ընկնող ԹՈՓ-5 երկրներ․ Լևոն Ազիզյան

Որտե՞ղ է եղանակը «խելագարվում»․ կլիմայական անոմալիաներով աչքի ընկնող ԹՈՓ-5 երկրներ,  այս մասին գրել է «Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի տնօրեն Լևոն Ազիզյանը։

«Մենք սովոր ենք դժգոհել հանկարծակի տեղատարափից կամ ամառային շոգից, սակայն աշխարհի քարտեզի վրա կան վայրեր, որտեղ «վատ եղանակ» հասկացությունը ստանում է իսկապես սարսափելի մասշտաբներ։ Այստեղ երկինքը պատռվում է միլիոնավոր կայծակներից, անձրևները կարող են տևել տարիներ կամ չլինել ամբողջ դարեր, իսկ օդը հագեցած է հրաբխային տապով։

Վենեսուելա․ հավերժական փոթորկի կայսրություն

Եթե վախենում եք ամպրոպից, ապա հաստատ չպետք է մոտենաք Մարակայբո լիճ թափվող Կատատումբո գետի գետաբերանին։ Վենեսուելայի այս շրջանը իրավմամբ համարվում է աշխարհի կայծակների մայրաքաղաքը։ Այստեղ դիտվում է եզակի մթնոլորտային երևույթ՝ որը հայտնի է «Կատատումբոյի կայծակներ» անունով։ Սա պարզապես ամպրոպ չէ, այլ գրեթե անդադար էլեկտրական փոթորիկ, որը կարող է շարունակվել տարվա ընթացքում մինչև 160 օր՝ յուրաքանչյուր գիշեր շուրջ 10 ժամ։Տեղանքի յուրահատուկ ռելիեֆը ստեղծում է իդեալական աերոդինամիկ «խողովակ»․ Կարիբյան ծովից եկող տաք և խոնավ օդային հոսքերը բախվում են Անդերից իջնող սառը օդին՝ առաջացնելով հզոր իոնացում։ Երկինքը այստեղ փայլատակում է ժամում գրեթե 300 անգամ։ Լուսարձակումը այնքան ուժեղ է, որ երևում է ավելի քան 400 կմ հեռավորությունից և պատմականորեն ծառայել է որպես բնական փարոս ծովագնացների համար։

Հատկանշական է, որ այս կայծակները գրեթե չեն ուղեկցվում որոտով, քանի որ տեղի են ունենում գերազանցապես ամպերի միջև՝ մեծ բարձրության վրա, այլ ոչ թե հարվածում են գետնին։ Տեղացիները հարմարվել են այս բնության ստրոբոսկոպի տակ ապրելու պայմաններին, սակայն անպատրաստ զբոսաշրջիկի համար Մարակայբո լճի գիշերները կարող են դառնալ իսկական հոգեբանական փորձություն․ թվում է, թե երկինքը բառացիորեն բացվում է գլխիդ վերևում։

Չիլի․ բացարձակ ծարավի երկիր

Չիլիի հյուսիսում գտնվում է Ատակամա անապատը՝ տեղանք, որը կլիմայագետները համարում են Երկրի ամենաչոր վայրը։ Տեղական կլիմայի պարադոքսայնությունն այն է, որ գտնվելով Խաղաղ օվկիանոսի ափին՝ այս տարածքը դարերով չի տեսնում անձրև։ Հումբոլդտի սառը հոսանքը սառեցնում է օվկիանոսի վրայի օդը՝ ստեղծելով ինվերսիոն շերտ, որը խոչընդոտում է անձրևային ամպերի ձևավորմանը, իսկ Անդերը արգելափակում են Ամազոնի ավազանից եկող խոնավ օդային զանգվածները։ Արդյունքում Ատակամայի որոշ հատվածներում օդերևութաբանական կայանները պատմության ընթացքում երբեք չեն գրանցել տեղումներ։ Տեղական լանդշաֆտները այնքան են հիշեցնում «այլմոլորակայինի», որ ՆԱՍԱ-ն օգտգործում է այս տեղանքը մարսագնացներ փորձարկելու համար։ Խոնավության բացակայության պատճառով օդը գրեթե ստերիլ է․ օրգանական մնացորդները չեն քայքայվում, այլ բնական կերպով մումիֆիկացվում են։

Այնուամենայնիվ, նույնիսկ այս հավերժական երաշտի թագավորությունում երբեմն տեղի են ունենում կլիմայական հրաշքներ։ Մի քանի տարին մեկ, Էլ Նինյո երևույթի ազդեցությամբ, անձրևները հասնում են անապատ։ Այդ ժամանակ անմարդաբնակ ավազները հանկարծ ծածկվում են միլիոնավոր մանուշակագույն և վարդագույն ծաղիկներով։ Այս երևույթը, որը հայտնի է որպես «Ծաղկող անապատ», տևում է ընդամենը մի քանի շաբաթ, որից հետո երկիրը կրկին ընկնում է բազմամյա քնի մեջ։

Հնդկաստան․ կյանք ջրվեժի տակ

Եթե Ատակաման չորության բևեռն է, ապա Հնդկաստանի Մեգհալայա նահանգը, մասնավորապես Մաուսինրամ գյուղը, խոնավության բևեռն է։ Այս տարածաշրջանը պաշտոնապես ճանաչված է որպես մոլորակի ամենաանձրևոտ վայրը։ Բենգալյան ծոցից եկող խոնավ մուսոնները բախվում են Շիլլոնգի սարահարթին և, չունենալով առաջ շարժվելու հնարավորություն, ամբողջ խոնավությունը թափում են այս փոքր տարածքի վրա։

Տեղումների միջին տարեկան քանակը այստեղ գերազանցում է 11 000 մմ-ը, ինչը տասնյակ անգամներ ավելի է, քան անձրևոտ Լոնդոնում կամ Սանկտ Պետերբուրգում։ Տեղացիներն ապրում են մշտական «ցնցուղի» պայմաններում։ Մուսոնային սեզոնին անձրևը կարող է տեղալ շաբաթներով՝ առանց դադարի, իսկ տանիքների վրա հարվածող ջրի աղմուկը այնքան բարձր է, որ մարդիկ ստիպված են գոռալ՝ միմյանց լսելու համար։

Սովորական հովանոցներն այստեղ անօգուտ են ուժեղ քամիների պատճառով, ուստի օգտագործվում են «կնուպներ»՝ բամբուկից և բանանի տերևներից պատրաստված մեծ վահաններ։ Խոնավությունը այնքան բարձր է, որ կամուրջները գետերի վրա չեն կառուցում, այլ աճեցնում են՝ կաուչուկի ծառերի արմատներից, քանի որ փայտե կամ մետաղական կառույցները փտում են մի քանի սեզոնում։ Սա եզակի օրինակ է, թե ինչպես է ճարտարապետությունը ենթարկվում կլիմայի թելադրանքին։

Եթովպիա․ այլմոլորակային վառարան

Եթովպիայի հյուսիսում գտնվող Դանակիլ իջվածքը հաճախ նկարագրվում է որպես «Դժոխք Երկրի վրա»։ Սա ոչ միայն մոլորակի ամենաշոգ բնակեցված վայրերից մեկն է միջին տարեկան ջերմաստիճանով (մոտ +34 °C, հաճախ գերազանցում է +50 °C-ը), այլև ֆանտաստիկ լանդշաֆտ ունեցող տարածք։ Այստեղ կլիման ձևավորվում է ոչ միայն արևի, այլև երկրի ընդերքից եկող ջերմության շնորհիվ։ Դանակիլը գտնվում է ակտիվ հրաբխականության և տեկտոնական սալերի տարանջատման գոտում։

Օդը այստեղ խեղդող և թունավոր է․ հագեցած ծծմբի և քլորի գոլորշիներով, իսկ անձրևի փոխարեն կարելի է հանդիպել նեոնադեղնավուն ու կանաչ թթվային լճակների։ Հիդրոթերմալ աղբյուրների մոտ առանց շնչառական պաշտպանիչ միջոցների գտնվելը կյանքի համար վտանգավոր է։ Չնայած այս ծայրահեղ պայմաններին՝ աֆար ժողովուրդը դարեր շարունակ ապրում է այստեղ՝ ձեռքով աղ հանելով կիզիչ արևի տակ։

Եթովպիայի կլիման այս տարածաշրջանում ցույց է տալիս, թե ինչպիսին կարող էր լինել Երկիրը իր ձևավորման վաղ փուլերում կամ ինչպիսին կարող է դառնալ էկոլոգիական աղետի դեպքում․ գեղեցիկ, բայց մահացու վտանգավոր։

Իսլանդիա․ հորիզոնական անձրևների երկիր

Իսլանդիան չի կարող պարծենալ ամենաբարձր ջերմաստիճաններով կամ ծայրահեղ սառնամանիքներով, սակայն անշուշտ առաջատար է եղանակի փոփոխականությամբ և անկանխատեսելիությամբ։ Տեղական ասացվածքն ասում է․ «Եթե ձեզ դուր չի գալիս եղանակը, սպասեք հինգ րոպե, և այն կդառնա ավելի վատ»։ Կղզին գտնվում է Գոլֆստրիմի տաք հոսանքների և Արկտիկայի սառցային քամիների բախման գոտում, ինչի արդյունքում մշտապես ձևավորվում են հզոր ցիկլոններ՝ առաջացնելով անհավանական ուժի քամիներ։ Իսլանդական կլիմայի առանձնահատկությունը «հորիզոնական անձրևն» է։ Քամիները հաճախ այնքան ուժեղ են, որ ջրի կաթիլները թռչում են գրեթե զուգահեռ գետնին, իսկ հովանոցը դառնում է անօգուտ առարկա, որը կարող է ավելի շուտ տիրոջը տանել օվկիանոս, քան պաշտպանել խոնավությունից։

Ձմռանը փոթորիկները մեկ գիշերում կարող են տները մինչև տանիք ծածկել ձնով, իսկ ամռանը ջերմաստիճանը մեկ օրվա ընթացքում կարող է տատանվել +20 °C-ից մինչև սառնամանիք։ Եթե դրան ավելացնենք նաև հրաբխային մոխիրը, որը քամին բարձրացնում է օդ՝ ստեղծելով յուրատեսակ փոշեհողմեր, կստանանք մոլորակի ամենադինամիկ և քմահաճ կլիմաներից մեկը, որտեղ նախապես պիկնիկ պլանավորելը գրեթե անիմաստ զբաղմունք է»։